Search

Loading...

Translate

15 September 2014

Startoi sot Edicioni i katërt i “Coast Trip” në Velipojë Sep/2014

alketiiiTIRANË,15 Shtator / ATSH N.Lena / – Kanë zgjedhur Shkodrën, qytetin e biçikletave, për aventurën e tyre të radhës. 25 është numri i pilotëve të cilët vijnë për herë të parë në Shqipëri dhe janë pjesë e aktivitetit ‘Coast Trip 4″.
Nisja e aventurës do të bëhet sot në Dajç të Shkodrës dhe qëllimi kryesor për Kryetarin e Shoqatës së Aeronautikës shqiptare, Alket Islamin, është “për të dhënë një mesazh për mbrojtjen e natyrës, ndërsa një nga objektivat kryesore që “Coast Trip” ka janë vlerat e pashtershme të natyrës dhe ekosistemit shqiptar”.
alketiSipas tij “kjo do të pasqyrohet deri në fundin e “Coast Trip”, në Kepin e Stillos dhe në ishullin Tongo në kufi me Greqinë”.
Organizatori i pilotëve lituanez shpreh bindjen se “vitin e ardhshëm numri i pilotëve do të vij duke u shtuar”. “Jemi të befasuar nga bukuritë e vendit tuaj. Këtë vit jemi 25 por vitin e ardhshëm do të jemi më shumë”, tha ai.
“Coast Tip 4” ka startuar sot në Velipojë në ora 9.30 dhe do të zhvillohet në dy faza. Faza e parë do të jetë Velipojë-Durrës dhe më pas pilotëve do t’u jepet mundësia të vizitojnë Tiranën dhe etapa e dytë do të nisë nga Tirana më 20 Shtator dhe përfundon në Butrint. Pjesëmarrësit janë nga Lituania, Mali i Zi, Kosova, Maqedonia dhe Shqipëria./m.m/http://www.ata.gov.al/edicioni-i-katert-i-coast-trip-starton-sot-ne-velipoje-166512.html

Reportazh/ “Beteja” me standardet në turizmin bregdetar


Plazhi i dhemiutTIRANË, 15 Shtator/ATSH, Nini Mano/- Kur erërat vjeshtore po përmbyllin ngadalë turizmin detar, duke lënë pas në qetësi hotelet, bregdetin, restorantet, një pyetje të vërtitet në kokë, pasi ke provuar disa plazhe në Jon: sa e përligjën shërbimet turistike valën e madhe të pushuesve këtë sezon veror? Në pritje të verës së ardhshme, turizmi shqiptar ka nevojë për shumë rregullime me standard, se shërbimet në bregdet nuk përligjin cilësitë, kurse çmimet për hotel-restorantet janë mjeti që pasuron në dy muaj pronarët e tyre në turizmin bregdetar. I njëjti shqetësim të shoqëron për monumentet historike, kishtare, pikat e vizitueshme turistike…
Në Zvërnec, turizëm sipas qejfit
hoteli zvernecZvërneci është shumë pranë Vlorës, me një plazh të bukur në një gji të hapur dhe të mbrojtur njëherësh nga kodrat e buta, por rruga drejt tij është plot mbetje të ngurta dhe plehra, edhe pse ecën buzë një pylli me pisha, që duken si rrënime të frikshme nga plakja dhe sëmundjet. Dikur, në kohën e komunizmit, u tha se aty do të ngrihej një port i madh, zona ishte ushtarake, pa ndërtime, por gjithçka mbeti në letër. Sot gjen disa HOTELEaty-këtu, ca më pranë e ca më larg detit, ndërsa banesa private të reja janë ndërtuar ku kanë dashur të zotët e ku gjithçka, në fakt, duket jashtë një plani urban.
Luto Cela, pronar I HOTEL “Zvërneci” tregon se 7000 metra katrorë tokë i bleu para shtatë vitesh, ku ndërtoi godinën me 21 dhoma, në të cilin çmimet variojnë nga 4000 lekë/nata në gusht, në 2500 lekë/nata në shtator. “E kam me leje të rregullt”, tregon i qetë ai pronën rrëzë kodrës, maja e së cilës ka toponimin “hunda e plakut” se ashtu duket vërtet. Më tej, një tjetër hotel që duket i zbrazët, ka hyrë në zonën e rërës. Të tjerë tregojnë se me tokat përreth gjirit aty, janë bërë shumë pazare, ku pronarët e vërtetë kanë mbetur me gisht në gojë. Të gjithë rrinë në pritje se diçka duhet të ndodhë me këtë gjullurdi pronash të vjedhura nga të “fortët”.
Nga Dhërmiu e përtej, turizëm larg standardeve
Bregdeti Dhermi Foto ARKIV ATSHPas dhjetë vjetësh iu riktheva sivjet Dhërmiut për pushime këtë fillimshtatori me dëshirën e shijes së detit aty, që thonë se është më i pasuri me mikroelementet nga i gjithë bregdeti jonian dhe kureshtjen për të parë ndryshimet urbanistike. Nga rruga nacionale, zbritja është komode nga rruga e asfaltuar, ku në të dy krahët e saj, godina të reja, dy dhe katërkatëshe ca të përfunduara dhe ca në ndërtim e sipër, ofrojnë apartamente në shitje, ndërsa copa tokash të rrethuara aty-këtu presin investimet e reja.
Poshtë, deti padyshim është i njëjtë dhe po ashtu gjej hotelet, ish-godinat e kampit punëtor të dikurshëm, prej të cilave, vetëm njëri u është kthyer pronarëve të vjetër, aty, në qendër të plazhit.
Por nuk e gjej më molin e vjetër, prej të cilit, para luftës, të vjetrit në fshat tregonin se niseshin me agrume drejt Izraelit, ullinjtë drejt Korfuzit. Më vonë prej aty, shijonte një kredhje nga maja për shumë notarë të pasionuar. Por nuk e ka përpirë deti, as e kanë shkatërruar valët e egra dimërore, jo. Mbi të është ngritur një lokal me emrin “Yacht Club”, që ka veshur me të bardhë shkëmbin dhe për një kredhje duhet të paguash lokalin, ndërsa dy bokset e muzikës, të shurdhojnë veshët me muzikë tallava…
Më e reja duket një tokë aty pranë detit ku ngrihen të sapondërtuara disa vila dykatëshe të bukura nga jashtë, që shiten me çmim 1300 euro/m². Në dhjetë vjet shumë pak ndryshime gjen në infrastrukturën hotelerike, ndërsa gjelbërimi është harlisur goxha. “HOTEL 2000” po përfundon rikonstruksionin e godinës dhe patjetër mot do t’u bashkohet hoteleve të shtrenjtë, ku një natë arrin 100 euro.
Hotelet kanë pushtuar edhe aty gjiret e bukur me shezlonget dhe çadrat për bujtësit, ndërsa të tjerët paguajnë 500 lekë. Edhe pse shtator, pushuesit paguajnë me euro, deri në 40 euro/nata, me pak zbritje nga gushti. Çdo HOTEL ka hapur restorant për bujtësit, ku kamerierët rrinë vigjilentë se mos ndonjëri kalon për të ngrënë diku tjetër.
Asnjë pronar nuk ia ka haberin standardeve, sepse ndihen zot, se askush nuk i shqetëson në këtë aspekt. Përballë tyre, ti, si pushues, duhet të përballesh me çudira që ta nxijnë ditën, duke u betuar se nuk do të rikthehesh më aty. “E po punë e madhe, ka plot të tjerë që luten”, merr një përgjigje, kur ankohesh e revoltuar për kushtet e hotelit!
Pa folur pastaj me gramaturat në çdo ushqim, që nga një mëngjes fare i varfër, deri te pesha e vjedhur deri në 200 gramë e peshkut, apo copës së mishit në pjatën e drekës.
E njëjta gjë na ndodh në Porto Palermo, ku një sallatë vetëm me domate, qepë dhe kastravecë kushton 400 lekë! Dhe këto na mjaftojnë për të mos kërkuar eksplorime zonash kulinarie rreth e rrotull, se si thonë, “këtu shikon rrushi rrushin dhe piqet”. E përballë këtyre problemeve që në fakt ta prishin paksa rendin e ditës, e vetmja kënaqësi, ku më shumë, e ku më pak, mbetet deti i mrekullueshëm ku zhytesh e zhytesh… E si ne, janë të huaj me grupe të vogla, që gjithsesi, janë në kërkim të zbulimit të një vendi të panjohur…
Objektet e vizitueshme, jashtë kontrolleve
Për të mbërritur në Manastirin e Zvërnecit, që duket aq bukur atje, larg në një ishull, duhet të ecësh mbi një urë druri rreth 350 metra të gjatë mbi lagunën e ndotur me gjithçka, ku duket se punët e shumë OJF-ve me projektet e tyre, i ka marrë vala e detit. Një pyll me bukuri të veçantë dhe disa ndërtesa lyer në të verdhë tregojnë manastirin, monument historik fetar në Gjirin e Nartës, 13 kilometra nga Vlora. Kisha e Shën Marisë e tipit “kryq i lirë” me kupolë, sjell ndërthurje stilesh arkitekture romake dhe bizantine.
Kloster_Zvernec_Albania_2Në hyrje, një shenjtor me një plagë në dorë, dëshmon shkollën në përgatitjen e “mjekëve” te kisha, ku festa e Shën Marias më 15 gusht, mbledh mijëra besimtarë. Aty janë banesat e murgjve, mensa, një punishte, ndërsa anash oborrit, të mbjella me perimet e stinës. Restaurimi është bërë në vitin 2003, por më shumë se gurët mesjetarë, duken shtresat e llaçit në manastirin ku dëgjohen zërat e natës, që sipas besimit popullor, u heqin njerëzve brengat, dhimbjet.
Në të djathtë, mes tre varreve të vjetër gjen dhe Marigo Pozio, varrosur aty në vitin 1932, sipas amanetit të saj. Sot, varri, ribërë me mermer bardhezi të rëndomtë, të trishton tek shikon se ia kanë hequr kryqin e vjetër të gurtë, cimbisur tek-tuk nga erozioni …
Për këtë Manastir studiuesit përcaktojnë shekullin X, nisur nga një pllakë varri në dyshemenë e kishës, që sipas studiuesit Theofan Popa, aty gjendet varri i dukës Kondo Karanxhas, komandant i gardës perandorake bizantine, që perandori Aleks Komneni e nisi në vitin 1091 me mision në Durrës. Popa ka përkthyer mbishkrimin: “Këtu prehet Kondos Karanxhas, burrë fisnik me prejardhje prej një fisi fisnik, degë fisnike”.
Kur manastiri u mbyll në vitin 1967, thonë se murgu i fundit iku me lot në sy duke parë si digjej biblioteka e madhe disashekullore. Më pas, ishulli me kishë bashkë u kthye në vend internimi për kundërshtarët e regjimit komunist.
Këto të gjitha rrëfehen, se sot, edhe pse i listuar në guidat turistike, te Manastiri i Zvërnecit nuk gjen njeri që të tregojë historinë, ndërsa një polic privat nuk di dy fjalë për historinë e objektit fetar. Vetëm në të hyrë të manastirit në një pllakë të stërmadhe, shkruhet mes të tjerave “…ndërtuar nga fortlumturia e tij Anastas”, a thua se ka detyra të tjera kisha përveçse të mbrojë objekte të tilla kulti kombëtare mesjetare. “Është manastir me shumë vlera. Këtu në ishull duket sikur Zoti natën fle dhe ditën ua lë njerëzve”, thotë me gjuhë poetike Arjola, një vlonjate që jeton në Greqi e që çdo vit rikthehet këtu.
Midis Dhërmiut dhe Iliazit, majë një kodre, një rrugë na ngjall kureshtjen drejt manastirit të Shën Theodhorit, ndërtuar në shekullin XV, sot një nga trashëgimitë kulturore të Bregut, e prej aty zbret në Gjirin e bukur të Gjipesë. Por gënjehesh keq! Ndonëse rruga e përuruar në vitin 2009 është e mirë, tek hap portën e manastirit, përballesh me një pamje të frikshme: gërmadha, dhi e dele dhe braktisje totale!
Nuk e kuptoj dot se çfarë vlere ka ky investim i 5 viteve më parë, kur mungon manastiri real, ndërsa kur të nisë rindërtimi aty, rruga do të riprishet! Hajde, ekonomizim, hajde, qesh, ndërsa kthehem pas për të shkuar drejt Porto Palermos.
kalaja e porto palermosPasi ke paguar 100 lekë/person mund të vizitosh Kalanë aty, ndërtuar në fillim të shekullit të 19, nga Ali Pashë Tepelena. Thonë se Kalaja u ndërtua mbi gërmadhat e një kalaje të vjetër dhe të një manastiri, sipas përshkrimit të udhëtarit anglez Lik që kishte vizituar vendin. Sot, aty hyn dhe gjen mjediset brenda të pastruara dhe nuk gjen më dhi e dele si ca vite më parë. Një rojë disi i moshuar të shpjegon me pasion historitë sipas mënyrës së tij, sepse në asnjë cep të Kalasë nuk gjen asgjë të shkruar që të dëftejë gjithçka. Dhe ti detyrohesh ta dëgjosh rojën duke u menduar se ku fillon e mbaron e vërteta me legjendën. Energjia elektrike e ikur një natë më parë nuk të lejon të shikosh në errësirën e mjediseve brenda, ku gjithçka është bosh!
Në Llogora presin “të lodhur” restorantet
Nuk ka udhëtar në ikje, apo në ardhje të mos qëndrojë në një nga restorantet në pikën turistike në Llogora, për të shijuar kuzhinën tipike të zonave malore të Labërisë, përzier me shijen bregdetare, ku mund të shijosh kosin e deles, arapashin, mishin në hell, revaninë me mjaltin e zonës. Por në shtator, gjithçka duket e “lodhur” aty, që nga shërbimi i vonuar, pastërtia. Një pjatë e krisur nga çdo anë, ta heq nepsin dhe lezetin e të ngrënit aty.restyorant llogara
Poshtë, deti përplas dallgët brigjeve të Gjirit të Palasës, ku sivjet u ngrit një pub i madh dhe pak më tej, lagjes Drimadhes, ku turizmi ka nisur të bëhet…
Ka ardhur koha e vendosjes së standardeve, teksa patriotizmi nuk mund të zëvendësojë pafundësisht këto mungesa që lodhin, mendoj verën e ardhshme, kur makinat të këmbehen në ngjitje dhe zbritje poshtë Llogarasë………

Gjiganti turistik amerikan “SILVERSEA”, prek brigjet e Sarandës sept/2014

Silversea Cruise” ne Sarande 5TIRANË, 15 Shtator/ATSH-Almarina Gegvataj/- Me rreth 285 turistë në bord, gjiganti turistik amerikan “Silversea Cruise” ka prekur brigjet e Sarandës.
Pas përfundimit të ndërtimit të kalatës së re të kroçerave, anija e tonazhit të rëndë me një gjatësi rreth 150 m me nëntë kate, u ankorua pa vështirësi në kalatën e re.
Të vlerësuar si grup turistësh elitarë amerikanë, u sollën në Sarandë përmes një agjencie turistike. Ata erdhën nga Katanja, Itali dhe pas qëndrimit për shtatë orë në qytetin e Sarandës, destinacioni i tyre është Koto në Kroaci.Silversea Cruise” ne Sarande 4
Turistët u shpërndanë në tetë autobuzë, katër prej të cilëve shkuan në Gjirokastër dhe katër të tjerë në Butrint.
Drejtuesit e anijës turistike amerikane kanë mikëpritur në bordin e tij Kryebashkiakun e Sarandës, Stefan Çipa, i cili e ka quajtur ditë të veçantë që më në fund bëhet realitet fakti që anije të tonazhit të rëndë nga sot e tutje do të ankorohet në kalatën e re, me kushtet speciale të krijuara tashmë.
Silversea Cruise” ne Sarande 2Kryebashkiaku Çipa është shprehur se Saranda nuk do të ketë më sezon tradicional veror, por do ta ketë atë të shtrirë në kohë.
Kalata e trageteve, e përuruar pak muaj më parë,  do të shërbejë vetëm për ankorimin e trageteve dhe krocerave me kapacitet të madh si dhe të jahteve.
Kalata e trageteve në Sarandë, është me parametra bashkëkohorë, ka një gjatësi 180 metra dhe zhytje deri 9 metra thellësi./a.g/http://www.ata.gov.al/gjigandi-turistik-amerikan-silversea-prek-brigjet-e-sarandes-166617.html

12 September 2014

Vlorë, hajdutet e thesarit zbulojnë varrin antik në parkun e Amantias

Nga: ENRIK MEHMETI

Vlorë, hajdutet e thesarit zbulojnë varrin antik në parkun e AmantiasVLORE-Hajdutët e thesareve kanë nxjerrë në dritë një varr antik, që mendohet se i përket shekullit të 4. Varri ndodhet në parkun antik të Amantias në Vlorë dhe u zbulua fillimisht nga hajdutët një vit më parë, të cilët në tentativë për të grabitur sendet më vlerë aty shkaktuan dhe dëmtime. Arkeologët nisën gërmimet, në sajë të një projekti të Institutit të monumenteve të kulturës, aty ku tashmë në sajë të kërkimeve janë gjetur unaza ari, karfica ari, një objekt që mendohet se ka qenë pjesë e kurorës, monedha të ndryshme argjendi dhe bronzi.

“Ky si varr përfaqëson një nga tipet më interesante në varret e parkut antik të Amantias në Vlorë. Është një tip i varrit rrethor, brenda të cilit ndodhen varre me tulla. Ky varr gjen paralele dhe jashtë Ilirisë së Jugut. Mund të datojë gjatë shekullit të IV. Ne patëm fatin që gjatë gërmimeve të gjenim një inventar me monedha me vlerë”-shprehet arkeologu, Jamarber Buzo.

Drejtoria Rajonale në bashkëpunim me policin ka ngritur një grup pune për parandalimin e akteve të tilla të ripërsëritura me pasojë për trashëgiminë kulturore. “Persona të papërgjegjshëm, më saktë të organizuar mirë, kanë grabitur pjesën më të madhe të varreve me strukturë rrethore dhe me strukturën e vetë varreve”-shton më tej Buzo.

Kështu, varri antik i shtohet si monument parkut arkeologjik të Amanties. “Varri antik i shtohet si monument parkut arkeologjik të Amanties. Ne i apelojmë popullsisë lokale që ti mbajnë në mbrojte, pasi janë pasur kombëtare”-shton arkeologu, Elio Hobdari. Sipas specialistëve mendohet se zona përreth ka shenja të monumenteve të tjera antike, por që nevojiten ekspedita dhe kërkime të tjera për të nxjerrë në pah këto vlera.

“Nga hapja e sipërfaqeve përreth u identifikuan dhe tipe të reja varresh. Ky nekropol i Amnatias ëhstë shumë i pasur dhe ka endedomosdoshmëri për të vazhduar kërkimet.”-tha Ermal Sina, përfaqësues i Drejtorisë së monumenteve Vlorë.

(ed.me/News24/BalkanWeb)http://www.balkanweb.com/kultur%C3%AB/2691/vlore-hajdutet-e-thesarit-zbulojne-varrin-antik-ne-parkun-e-amantias-210522.html

170 kisha drejt dixhitalizimit, “Ky projekt realizohet për herë të parë për këto objekte kulti dhe merr një rëndësi dhe vëmendje të veçantë dhe nga specialistët e trashëgimisë kulturore”

NGA DHURATA HAMZAI
TIRANE - Në vijim të projekteve që janë prezantuar deri tani si 
bashkëpunime 
mes Ministrisë së Kulturës dhe partnerëve të huaj, shumë rëndësi nga dikasteri ministror ka marrë dhe Fondi i Ambasadorit Amerikan, që deri më tani ka dhënë një ndihmesë në disa projekte të trashëgimisë na bajënë ëtë ditur në Ministriën e Kulturës. Zhulieta Sina Harasani, Drejtore e Përgjithshme e Planifikimit Strategjik për Trashëgiminë dhe Diversitetin Kulturor në Ministrinë e Kulturës pohon se pritet të nisë dhe projekti për dixhitalizimin e disa kishave që janë shpallur monument kulture.

“Ky projekt realizohet për herë të parë për këto objekte kulti dhe merr një rëndësi dhe vëmendje të veçantë dhe nga specialistët e trashëgimisë kulturore”, tha Hararasani. Dixhitalizimi i kishave që janë shpallur monument kulture, vjen në një kohë kur për këto objekte të kultit është kërkuar më shumë vëmendje dhe fonde për restaurime. Në këtë projekt të dixhitalizimit do të përfshihen 170 kisha. “Bëhet për herë të parë dixhitalizimi i këtyre objekteve të kultit që janë shpallur monument kulture, ku do të ketë fotografime të kishave, të ikonave, etj.

Fondi i Ambasadorit Amerikan dha ndihmesën e tij në vlerën 50 mijë dollarësh për dixhitalizimin e 170 kishave të shpallura monument kulture në vendin tonë”, pohon drejtoresha Zhulieta Sina Harasani. Sipas Harsanit ky projekt i pari i këtij lloji pas 23 vitesh u realizua falë bashkëpunimeve me fonde të IPA-Adriatic, por vëmendje ka marrë dhe marrëveshja me TICA për ndërhyrjet fizike në qendrën historike të Gjirokastrës apo dhe restaurimin e disa xhamive monument kulture në vend. Ajo rrëfen se fondi i Ambasadorëve Amerikanë për Ruajtjen e Trashëgimisë Kulturore ka siguruar mbështetje financiare për më shumë se 700 projekte për ruajtjen e trashëgimisë kulturore në mbi 100 vende.

Subjektet që i plotësojnë kriteret mund të aplikojnë për mbështetje. “Siç përshkruhet nga programi i AFCP-së, subjektet që plotësojnë kushtet janë organizata jo qeveritare me emër të mirë dhe të përgjegjshme, muze, ministri kulture apo organizata dhe institucione të tjera që munden të tregojnë se kanë përvojën dhe aftësitë e nevojshme për të drejtuar projekte për ruajtjen e trashëgimisë kulturore”, thotë drejtorja e përgjithshme e Trashëgimisë në Ministrinë e Kulturës.  - See more at: http://www.shqiptarja.com/kulture/2730/170-kisha-drejt-dixhitalizimit-238702.html#sthash.TkLFRUVd.dpuf

09 September 2014

Turizmi,Shqipëria merr përvojën e Turqisë, firmos projektin e gjashtë

Published on Sep 9, 2014
Tiranë - Është nënshkruar ditën e sotme Protokolli i Bashkëpunimit ndërmjet Ministrisë së Turizmit dhe Agjencisë Turke për Bashkëpunim dhe Koordinim në Shqipëri. Për Ministren Eglantina Gjermeni ky protokoll ka rëndësi pasi në këtë mënyrë rrit bashkëpunim midis dy shteteve në fushën e turizmit:
“Agjensia turke për Bashkëpunim dhe Koordinim ka mbështetur ndër vite zhvillimin e turizmit në Shqipëri dhe unë do të doja të shprehja, mirënjohjen time, – tha Gjermeni. – Vlerësoj jo thjesht ndihmën e tyre, por partneritetin në realizimin e të gjitha projekteve në fushën e zhvillimit të turizmit dhe në fushën e zhvillimit të kulturës....

Zadrimë, synohet kthimi në destinacion turistik gjatë gjithë vitit

TIRANË - E identifikuar si një zone e pasur me kulture dhe ku tradita e punimeve artizanale vazhdon të jetë prezente, Zadrima duhet të përçojë dhe prezantojë akoma më shumë këtë autenticitet të saj.

Me mbështetjen e operacionit Zviceran në Blinisht të Lezhës është iniciuar trajnimi i banorëve të këtyre zonave drejt një marketingu specifik, në mënyrë që këto punime dhe vlera të Zadrimës të bëhen të dukshme për t’u vlerësuar dhe shitur.

Duke parë rëndësinë që ka marrë Zadrima, e diktuar edhe nga një numër gjithnjë në rritje i turistëve që e vizitojnë atë kërkohen më tepër cilësi shërbimi, por kjo pa dëmtuar traditën.

Në takimin e zhvilluar në Blinisht është kërkuar krijimi i një njësie marketingu të destinacionit, në mënyrë që ajo të jetë përgjegjëse për zbatimin e planit të veprimit që do të hartohet në bashkëpunim të plotë me aktorët e turizmit.

Redaksia Online(a.h/shqiptarja.com) - See more at: http://www.shqiptarja.com/aktualitet/2731/zadrim--synohet-kthimi-n--destinacion-turistik-gjat--gjith--vitit-238030.html#sthash.GVJKmdRD.dpuf...

08 September 2014

Rreth portit të mundshëm detar të Apolonisë.."Argumentet dhe arsyetimet, që po radhisim kanë karakter të përzier historik, gjeologjiko-hidrik, toponomastik, kishtar, etnografik dhe gojëdhanor, të cilat hasen në trevën e rrethinave të Apolonisë.




Rreth portit të mundshëm detar të ApolonisëA ishte Apolonia antike, një qytet bregdetar? Shkrimi i trajtuar në formë hipoteze hedh dritë për këtë fakt. "Argumentet dhe arsyetimet, që po radhisim kanë karakter të përzier historik, gjeologjiko-hidrik, toponomastik, kishtar, etnografik dhe gojëdhanor, të cilat hasen në trevën e rrethinave të Apolonisë. Me këtë rast e quajmë me vend, që para se të japim arsyetimet tona lidhur me portin e mundshëm detar dhe gjirin e Apolonisë , të bëjmë edhe një përshkrim të shkurtër rreth historisë shekullore të këtij qyteti të famshëm në brigjet e Adriatikut", shprehet autori. Dyshojmë se argumenti i tij s'është më hipotezë, pasi disa studiues e përmendin realisht si port Apoloninë, në mos gabojmë, referuar edhe me burime antike...

Hipotezë 
Sa herë shkruhet për daljen në detin Adriatik të Apolonisë, përmendet lumi Vjosa, që dikur ka pas kaluar anës kodrës së qytetit të moçëm dhe kish grykën të lundrueshme. Ndër kohë nuk përmendet mundësia e një porti detar për bri këtij qyteti antik. Mundësia që Apolonia të ketë pasur edhe një port detar, mendoj se është një hipotezë, që do t'ia vlente të diskutohej lidhur me të kaluarën e kësaj qendre antike. Për të ndriçuar sado pak këtë ide hipotetike, do të parashtrojmë në këtë trajtesë disa arsye përmes vëzhgimesh dhe gjëllitjesh me bazë krahinore. Këto motive sugjestive kanë të bëjnë me anën perëndimore të hinterlandit më të afërt të Apolonisë. Argumentet dhe arsyetimet, që po radhisim kanë karakter të përzier historik, gjeologjiko-hidrik, toponomastik, kishtar, etnografik dhe gojëdhanor, të cilat hasen në trevën e rrethinave të Apolonisë. Me këtë rast e quajmë me vend, që para se të japim arsyetimet tona lidhur me portin e mundshëm detar dhe gjirin e Apolonisë , të bëjmë edhe një përshkrim të shkurtër rreth historisë shekullore të këtij qyteti të famshëm në brigjet e Adriatikut:


Apolonia - Magna Urbs et Gravis Qyteti antik i Apolonisë u themelua rreth fillimit të shekullit VI para Krishtit nga kolonistë helenë të ardhur nga Korinthi, Korkyra (Korfuzi), po ndoshta edhe nga Dyrrahu (Durrësi i sotëm). Apolonia qe vendosur që prej asaj kohe në tre kodra, të cilat arrijnë një lartësi deri 105 metra mbi nivelin e detit.
Ky qytet- shtet, (polis), jetoi për rreth tetë shekujsh, që nga shekulli i VI para Krishtit dhe deri nga fundi i shekullit të IV pas Krishtit. Gjatë kësaj periudhe historike në Apoloni u përzjenë me njëra tjetrën tre kultura të lashtësisë: kultura ilire, ajo e helenëve dhe kultura romake.
Midis këtyre shekujve Apolonia do të rritej e zgjerohej nga koha në kohë. Në këtë qytet do të ndërtoheshin pallate luksoze e faltore madhështore, si tempulli i Artemidës, godina e administratës qeverisëse, biblioteka , odeoni, teatri i Madh. Pjesa qendrore e qytetit do të rrethohej nga një mur i trashë , me gjerësi 2.5 metra dhe me një gjatësi prej katër kilometrash. Për këto ndërtime u sollën gurë të skalitur me dimensione nga 60 centimetra deri në dy metra. Vetëm për të ngritur murin rrethues të qytetit duhet të jenë sjellë në Apoloni 100,000 metra kub gurë dhe tulla.
Po ky qyteti qe bërë i famshëm dhe për arkitekturën e artin e tij. Shkolla Apoloniate e retorikës dhe e filozofisë kishte fituar emër dhe tërhiqte të rinjtë e shtresave të larta të shoqërisë së kohës antike. Për këtë mjafton të përmendim se në Apoloni ka studiuar për retorikë dhe filozofi edhe perandori Oktavian Augusti. Për më tepër, ai do të ndodhej këtu më 15 mars, 44, para Krishtit, kur në Romë komplotistët do të vrisnin ungjin e tij, Jul Cesarin. Po ashtu, në këtë kohë ndodhej për studime në Apoloni edhe një personalitet tjetër i asaj kohe, Agripa , që më vonë do të njihej si një nga strategët më të shquar romak, emrin e të cilit mban Pantheoni dymijëvjeçar i Romës.
Oratori i famshëm romak, Ciceroni, i cili e vizitoi qytetin e Apolonisë, mbeti i mrekulluar nga pamja e këtij qyteti madhështor, me gjashtëdhjetë mijë banorë, dhe shkroi për të këto fjalë lapidare "Magna Urbs et gravis" që duan të thonë "qytet i madh dhe hijerëndë". Qyteti antik i Apolonisë do të vazhdonte jetën e tij urbane deri në shekullin e katërt, pas Krishtit. Po që, më vonë, në shekujt e parë të kohës së Mesjetës, ky qytet do të tkurrej dalëngadalë në një qendër të vogël peshkopale dhe administrative dhe me një emër fshati të shkurtuar nga ana fonetike, Pojan, si rikujtim i Apolonisë së dikurshme.
Një burim nga antikiteti tregon qe Apolonia lidhej me detin Adriatik me anë të Vjosës, që kalonte pranë kodrës së saj dhe që kishte grykë të lundrueshme, pra në faqen lindore të këtij qyteti duhet të këtë qenë një port lumor. Por kur shikojmë sot gurët e stërmëdhenj të murit ciklopik, në hyrje të tempullit të Artemidës, si edhe gurët e tjerë të godinave antike, del pyetja se si janë mbartur ata gurë me ato pesha dhe përmasa aq të mëdha vetëm nëpërmjet një porti lumor ? Pyetja tjetër që del është se nga janë gjetur ata gurë të rëndë për ato ndërtime?! As fushat, dhe as kodrat e Myzeqesë nuk kanë asnjë lloj guri. Pra, ata gurë duhet të jenë sjellë nga vende të largëta, ndoshta nga ishujt shkëmborë të Mesdheut a po të detit Egje. Dhe mjeti kryesor për t'i mbartur deri tek porti lumor i Vjosës duhet të kenë qenë anijet e asaj kohe. Po a do të ishte i mjaftueshëm vetëm porti lumor i Vjosës për të përballuar gjithë ato mijëra e mijëra tonelata me gurë!? Dalin dy arsye që të bëjnë të dyshosh se porti lumor i Vjosës ka qenë mundësia e vetme e lidhjeve të Apolonisë me detin.
E para, si port lumor ai duhet të ketë qenë një port me kapacitet te kufizuar nga ana hapësinore për nevojat e një qyteti shtet (polis) prej 60,000 banorësh.
Arsyeja e dytë që të bën të dyshosh për këtë çështje është fakti që ana lindore e kodrës së Apolonisë është shumë e thepisur, gjë që do ta bënte tepër të vështirë mbartjen e peshave të atilla, për t'i ngritur ato deri tek kulmi i kodrës në kuotën 105 metra lartësi . Prej aty, ato materiale shumë të rënda do të transportoheshin nga ana perëndimore e kodrës, ku shtrihej kryesisht qyteti. Në ndryshim nga ana lindore, faqja perëndimore e kodrës është shumë më e butë dhe bije shtruar buzë kënetës det, qe ndodhej menjëherë ndënë kodrën të Apollonisë, kënetë e cila është e dallueshme edhe sot e kësaj dite. Këto rrethana të bëjnë të mendosh për mundësinë e ekzistencës së një porti detar ndën kodrën e Apolonisë.

Gjiri detar i Apolonisë apo Këneta e Hoxharës
Prej shumë kohe më parë, ndën kodrën e Apolonisë shtrihej këneta e Hoxharës si një pellg i madh me ujë, ne formën e një patkoj, që ngjante si gji deti. Gjatë dimrit, kur ngrihej niveli i detit nga lartësia e dallgëve, anës perëndimore të saj nuk i dallohej me sy kufiri, sepse ajo bëhej gati njësh me detin, duke u kthyer kështu në një kënetë-det, siç po e quaj unë në këtë trajtese. Kurse në muajt e verës këneta thahej, duke marrë pamjen e një gjysmë shkretëtire. Ajo sipërfaqe ujore tani mbase nuk është më, si rrjedhojë e punimeve bonifikuese, po që deri në mes të shekullit të kaluar ishte krejt e dukshme si një pellg i gjerë uji në formën e një "patkoi" të madh ndën kodrën e anës perëndimore të Apolonisë. Kjo pamje ujore, në formën e patkojit, qe e rrethuar nga disa fshatra, të cilët fillonin me Pishë Poron, Dëllinjasin, Fikthin, Boçovën, Sopin, Pojanin, Hoxharën, ku merr kthesën ana perëndimore e "krahut të patkojit" për gjatë shtratit të Lumit të Vdekur, duke u shtrirë në të gjithë bregun e tij nga fshati Shën-Pjetër deri tek kisha e Shëne-Premtes, tek Pirgjet e Laçenjve, buzë bregut të dikurshëm të detit Adriatik.
Gjatë shekullit të XIX- të, ky masiv ujor do të quhej këneta e Hoxharës, nga emri i fshatit Hoxharë, që ishte kryeqendra e çifligut të bejlerëve të Fierit, ku ata ngritën dhe konakët e tyre si vazhdim i sarajeve në qytet. Kështu, nga emri i çifligut, këneta mori emrin e Hoxharës, duke u lënë në harresë si emri i Pojanit, dhe ai i Apolonisë.
Kjo kënetë, me gjithë xhepat dhe brrylakët e saj kishte një sipërfaqe harkore rreth 50 kilometra katrore. Ishte ashtu një det- kënetë, një gji prej lagune. Kjo lagunë përgjatë vjeshtës dhe dimrit lidhej me detin përmes grykave të saj, po kur fillonte vera, këto lidhje ndërpriteshin dhe ujtë e kënetës , nga java në javë, avullonte derisa këneta shteronte, duke nxjerrë tabanin e saj të shëllirtë e të kripur.
Nga ana e formimit të saj këneta e Hoxharës i përgjan Kënetës së Nartës, pra i ngjet një gjoli, që ushqehet me ujin e kripur të detit. Po ndërsa Këneta e Nartës e ruajti kanalin ndërlidhës me detin për gjithë kohën, Këneta e Hoxharës i humbi ato lloj gryka ndërlidhjesh si pasojë e lëvizjeve hidrike të ekuilibrit të detit.
Këneta e Hoxharës nga pikëpamja e formimit ngjan edhe me Karavastanë si kënetë, po me ndryshimin se edhe Këneta e Karavastasë , si ajo e Nartës, i ka ruajtur kanalet lidhëse me detin, kurse Këneta e Hoxharës jo.
E bëmë këtë arsyetim me analogji midis tipeve të kënetave kripura për të mbështetur idenë që Këneta e Hoxharës jo vetëm që ka origjinë detare, po ka qenë pjesë e detit, ose më qartë gji i detit Adriatik ndën kodrën e Apolonisë. Në të njëjtën kohë, me këtë mënyrë arsyetimi, duam të kundërshtojmë mendimin e shprehur nga ndonjë komentues gjeografie, që deklaron se "Semani dhe Vjosa kishin formuar në Hoxharë një kënetë të madhe nën kodrat e Apolonisë antike" , . Një deklarim i tillë, që është shkruar edhe në Fjalorin Enciklopedik, nuk i përgjigjet të vërtetës për këto arsye:
Së pari, se të dy lumenjtë, si Semani dhe Vjosa, nuk janë lumenj të kripur, kurse Këneta e Hoxharës ishte me ujë të kripur, kripësia e ujit të së cilës ndryshonte sipas muajit dhe zonës.
Së dyti, lumenjtë e përmendur nuk e përmbysnin Myzeqenë çdo vit, kurse Këneta e Hoxharës thahej e mbushej me ujë në çdo vit në periudha sezonale të ndërvarura nga kushtet atmosferike dhe niveli i valëve të detit.: Ajo thahej çdo vit në fillim të verës dhe fillonte të mbushej me ujë në muajt e vjeshtës e të dimrit.
Së treti, për rreth periferisë së kënetës rriteshin bimë të tokave të kripura si jamruku, fshesa kripje, laboti i egër, grëmi i egër dhe të tjera bimë, që duan toka shumë të kripura dhe nuk rriten në toka me ujëra të të ëmbla. Kjo tregon se shkalla e kripësimit të ujit ishte e fortë edhe në brigjet e kënetës.
Së katërti në qendër të kënetës, atje ku kryqëzohen diagonalet e lagunës, që lidhin Pojanin me Shën-Pjetrën dhe Hoxharën me Boçovën, atje ku thellësia është më e madhe, pas avullimit të ujit, formohej një shtresë kripe. Atëherë,kjo pjesë e kënetës kthehej ashtu në një kripore primitive. Jam dëshmitar okular për këtë realitet dhe mbaj mend se deri në mesin e viteve pesëdhjetë të shekullit të kaluar, në fillim të çdo vere turma njerzish nga fshatrat rreth e rrotull vinin dhe mblidhnin kripë me shporta, me kosha e shosha. Ky episod është më domethënësi që e kundërshton idenë se këneta e Hoxharës është formuar nga uji i Semanit dhe i Vjosës.
Së pesti, banorët e krahinës rreth e përqark kënetës së Hoxharës e qujanë tabanin e tokës së saj si tokë shëllirë, dhe tokë trok, dhe jo tokë të ujërave të ëmbla.

Të gjitha gjasat si me sipër, japin të kuptosh se Këneta e Hoxharës duhet të jetë krijuar nga një gji i detit Adriatik ndën kodrën e Apolonisë, i cili, me kalimin e shekujve, me lëvizjet hidrike të ujërave detare u kthye në një lagunë, që komunikonte me detin Adriatik përmes grykave të njohura e të panjohura sot. Ky fenomen i lëvizjeve hidrike te detit është aq i dukshme në bregun tjetër të tij, në bregun italian, konkretisht në Venecia, ku valët e Adriatikut futen deri në qytet, duke lëpirë edhe shkallët e katedrales së Shën-Markut. Ndërsa në bregun shqiptar, vetëm disa kilometra në veriperëndim të Apolonisë, në Gjirin e Semanit, deti ka prirje të futet në tokë. Si rast konkret për këtë fenomen të ekuilibrit hidrik të detit po tregojmë një shembull nga jeta reale: Në mes të shekullit të kaluar, ndërmarrja komunale e qytetit të Fierit, ndërtoi dy rreshta me godina të thjeshta, tip kabinash për pushuesit. Po ç'ndodhi!? Pas 40 e ca vjetësh ato godina u pushtuan nga valët e detit; pra deti mori tokë. Po kështu ndër kohë, më në jug, deti lë vend, ose largohet duke, krijuar terrene moçalor. Po kjo dukuri e ekuilibrit detar të Adriatikut nuk është e re, ajo është një veti e tij e ngahershme. Dhe kur në dyzet vjet deti mori aq tokë në një anë dhe lëshoi aq vend moçalor në anën tjetër, çfarë duhet të ketë bërë ai për gjatë njëzet e ca shekujve në grykën e ish gjirit të Apolonisë, që shumë më vonë do të quhej Këneta e Hoxharës? Gjatë kësaj kohe shekullore deti Adriatik është spostuar pak nga pak, duke lënë prapa një terren me pirgje rëre (bëse) , ose "duna" dhe gjole të kripur, që dalë nga dalë e zunë grykën e ish gjirit të Apolonisë, duke e kthyer atë në një lagunë të mbyllur për gjatë verës. Po,ndër kohë, ajo do të mbushej me ujë në vjeshtë e sidomos në dimër nëpërmjet grykave të ndryshme, që janë të dallueshme edhe sot e kësaj dite.

Këneta e Hoxharës ka qenë e lundrueshme për nevoja peshkimi me lundra qe voziteshin me shkop të gjatë. Zona më e lundrueshme e lagunës, që mbeti deri vonë si e tillë, fillonte prej Lumit të Vdekur e deri tek Gjoli i Kërrnicës dhe ai i Povelçës.
Lundrat, që përdoreshin kishin formën e "sovajkës", pra të holluara nga të dyja anët dhe nuk voziteshin me lopatë, po ngiteshin me një dru të gjatë, që në të folmen e krahinës quhet "koll". Këtë dru të gjatë lundërtari e vendoste në tabanin e lagunës, dhe shtynte me të tokën, po edhe toka, sipas ligjit të fizikës, ligjit të kundërveprimit, e shtynte lundrën dhe ashtu realizohej vozitja mbi ujin e lagunës, që dikur pati qenë kënetë-det. Druri i gjatë, pra "kolli", i shërbente lundërtarit edhe për të bërë kthesat, a po t'i jepte drejtimin lundrës. Nga kjo anë, dashje , pa dashje, këto lundra primitive të Kënetës së Hoxharës të kujtojnë "gondolat" e gjirit të Venecias, se edhe ato vihen në lëvizje po me anë të atij druri të gjatë, "kolli", që venecianët e quajnë "palo".

Këneta e Hoxharës , para se të fillonin punimet nga ndërmarrja e bonifikimit në mesin e shekullit të kaluar, siç është thënë më sipër, mbushej me ujë për gjatë vjeshtës dhe dimrit dhe thahej në mbarim të pranverës. Nga kjo anë këneta e Hoxharës ngjan edhe me regjimin ujor të Lumit të Vdekur, i cili po ashtu, thahej në muajt e pranverës dhe "ringjallej" me ardhjen e vjeshtës. Gjithë lumenjtë e shpien e ujin nga toka në det, kurse Lumi i Vdekur bënte të kundërtën, merr ujin e detit dhe e sillte në vendet e ulëta, duke mbushur Kënetën e Hoxharës. Ky veprim i këtij lumi, ose ky komunikim midis detit dhe kënetës, ishte më i dukshëm veçanërisht tek një kurorë e lumit, që populli e quan "Tek Rrjedh Ujtë", sepse atje uji i lumit lëpinte bregun dhe teptiste në kënetë. Po, ashtu, ka pasur edhe shtigje ose gryka të tjera, ku uji i detit çante drejtë kënetës. Ky fenomen ndodhte atëherë kur vinte "bura", kur shtoheshin erërat dhe ngriheshin dallgë të larta sa futeshin në grykën e Lumit të Vdekur dhe në grykat e tjera si Vija e Mollës e kështu me radhë. Kjo kënetë, me ardhjen e burës në vjeshtë, niste të mbushej me ujë të kripur deti edhe nga ato rrjedha gati të padukshme, që populli i quante "burishte" e "notishte", të cilat sillnin ujë si arterie gati të nëndheshme.
Pra, dhe këta shembuj mbrojnë idenë se Këneta e Hoxharës ka origjinë detare dhe para se të bëhej kënetë, ka qenë gji deti. Ajo nuk ka qenë si kënetat e tjera të Myzeqesë me ujëra jo të kripura, të cilat nuk kishin asnjë lidhje me detin dhe mbusheshin nga ujërat e shiut , si edhe nga ujërat e përrenjve, nga ujërat e rrëkeve dhe nga kanalet, si dhe prej degëve të lumenjve, siç kanë qenë këneta e Sheqit, këneta e Grizës, këneta e Roskovecit e ndonjë tjetër.
Duke qenë se dikur Këneta e Hoxharës ishte si një gji deti anës faqes së zbutur të Apolonisë, lejohemi të hamendësojmë mundësinë e ekzistencën së një porti detar për nevojat e banorëve të këtij qyteti antik tek ndonjë breg i saj . Një port i tillë do ta lidhte më shumë Apoloninë me detin Adriatik, aq më tepër kur kjo anë e kodrës, pra faqja perëndimore e saj, është me një pjerrësi shumë të zbutur në krahasim me faqen lindore të kodrës së këtij qytetit. Një dëshmi materiale, si monument historik, në këtë rast, mund të shërbejë, për të rënë në gjurmim të këtij porti, kisha e Shëne-Premtes në Laçanë. Po ç'është kjo kishë?

Kisha e Shëne-Premtes si një çelës për portin e Apolonisë
Kisha e Shën e Premtes në Laçanë është një godinë e vjetër kulti, që ka një pozicion dhe një vend-ndodhje shumë domethënëse. Ajo gjendet në pikën më skajore të krahut perëndimor të "patkoit ujor" të Apolonisë, atje tek mbaron gryka e Lumit të Vdekur, buzë bregut të dikurshëm të detit, ku duhej të ketë pas qenë një qytezë e banuar nga familje detarësh, lundërtarësh, po edhe peshkatarësh. Atje, tek ky vend i populluar, kjo kishë duhej të ketë qenë epiqendra e asaj qyteze të zhdukur .
Kjo kishë, e cila ndodhet në një terren të pabanuar, si në një gjysmëshkretëtirë, pa asnjë shtëpi për qark, pa as edhe një kasolle, a po tend barinjësh pranë, të tërheq vëmendjen me ekzotikën e saj.

Kështu, për specifikën e saj, kisha e Shëne-Premtes, si një faltore e moçme, duhet marë si një çelës, për të shikuar në thellësi të shekujve lidhur me pellgun ujor të Apolonisë, pra të gjirit të saj detar, në kërkim të portit të mundshëm.
Ashtu si e mbaj mend, deri në vitin 1955, kur e kam vizituar tok me shkrimtarin Jakov Xoxa, kisha e Shëne-Premtes ngrihej në një vend gjysmë të shkretë, në bregun e majtë të Lumit të Vdekur, afër grykës së tij. Nga jugu kishte kufi një rrëke të kripur , që quhej Vija e Mollës dhe nga ana tjetër, në lindje shtrihej kënetës e kripur e Hoxharës, kurse në anën veriore të saj ndodhej një pyll i degraduar me vidha, verrinj, frashër dhe dëllinja, po ku nuk mungonin shkurret e marinave. Ky ishte Pylli i Shëne -Premtes, që nuk prekej për dru zjarri nga banorët e zonës përqark. Ky pyll dukej nga portiku i Apolonisë si në pëllëmbë të dorës tok me gjithë kishën e Shëne-Premtes. Jo kujdesi shtetëror, po "hija" e vetë shënjtores kishte ruajtur për shekuj me radhë edhe kishën edhe Pyllin e Shëne-Premtes. Mbaj mend mirë se në të majtë të këtij pylli ndodheshin edhe disa rrënjë ullinj, në grup, si një korije e vogël ngjitur me drurët pyjorë. Ishin ullinj me kokrra të vogla dhe bërthamë të madhe, por shumë vajës. Në të folmen e vendit quheshin "ullastra", mbase nga latinishtja "oleastro", ulli i egër. Prania e atyre ullinjve afër kishës së Shëne-Premtes të kujtonte me një herë ullinjtë tek kodra e Apolonisë, atje tek hyrja e tempullit të Artemidës. Në rastin konkret kjo dukuri është domethënëse, sepse flet për një pikëtakimi midis dy qendrave të lashta. Shënojmë se gjithë fshatrat e zonës përqark nuk e kanë praktikuar kulturën e ullirit; kështu që këta ullinj tek Pylli i Shëne -Premtes tregojnë indirekt për mundësitë e lidhjeve të vjetra jetësore midis Apolonisë dhe qendrës së banuar dikur për rreth Shëne-Premtes. Është me rëndësi të shënojmë se këta ullinj nuk ishin vetëm tek Pylli i Shëne-Premtes, po ata dukeshin edhe përgjatë kurorave të Lumit të Vdekur në një distancë prej një qind ose dyqind metra larg njeri tjetrit. Barinj dhe peshkatarë pleq të zonës për rreth tregonin "se ato ullastra janë shenja që dëshmojnë se për rreth tyre dikur, një herë e një kohë , kishin pas qenë oborre shtëpish. Mirëpo, gjithë gjurmët e atyre shtëpive janë zhdukur, po ullinjtë jo, ullinjtë nuk u zhdukën, sepse ulliri është si i shenjtë, është i uruar nga zoti dhe nuk prishet nga moti". Gjithnjë sipas rrëfimeve gojëdhanore të peshkatarëve dhe të barinjve, "njerëzit në ato kohëra i lanë shtëpitë, i braktisën nga shkaku i shejtanëve të tmerrshëm, që dilnin nga deti. Këta shejtanë quheshin Laço. Nga ky emër i "Laçove" vendi u quajt Laçanë, kurora e lumi atje u quajt kurora e Laçanit dhe kisha filloi të thërritej po ashtu Shëne-Premtja në Laçanë".
Është e qartë se në këto rrëfime kemi të bëjmë me një bestytni. Po me gjithë atë, brenda kësaj bestytnie, lihet i nënkuptuar një realitet gojëdhanor. Në këtë rast, me shejtanët, që vini nga deti, duhen marrë me mend grupe piratësh, grabitsish, ose ushtri të fiseve barbare, që sulmonin duke u future nga ana e detit dhe terrorizonin familjet e pambrojtura të qendrës së banimit rreth Shëne-Premtes. Kështu që kjo qendër e populluar dhe e pasur u kthye në shkretim. Po para se të meditojmë për qytetërimin e mundshëm të këtij vendi të braktisur, vendit ku ndodhet sot kjo kishë e Shëne-Premtes, le t'i bëjmë një përshkrim sa do të thjeshtuar kësaj faltoreje të moçme:

Kisha e shëne-Premtes në Laçanë ka formën e një katërkëndëshi kënd- drejtë. Gjatësia e brendshme është shtatë metra, kurse gjërësia e saj është tre metra e gjysëm. Lartësia nga dyshemeja në tavan arrin pesë metra. Në anën ballore nga lindja muri i kishës merr një formë sferike, me rreze deri një metër, në trajtë ovale, si për të treguar vendin e altarit, po pa u ndarë nga dyshemeja e platesë . Themelet dhe pjesa bazale e mureve janë të përbërë nga gurë të mëdhenj që të kujtojnë muret ciklopike si tek hyrja e tempullit të Atremidës në Apoloni, dhe që kanë një metër trashësi. Kurse pjesa e tjetër e mureve është e përbërë nga tullat e mëdha të tipit alla-Apolonia, të lidhura me gëlqere, që ngjajnë me teknikën e ndërtimit të murit rrethues të Apolonisë. Trashësia e murit me tulla mund të përllogaritet nga 100 deri në 80 centimetra. Dera shikon nga veriu dhe ndën të janë shkallë të vjetra, që të shpien brenda kishës. Tipari më dallues i tipit ndërtimor të kishës është çatia, që ka një formë ovale, si një gjysmë cilindri, si një lloj qemeri e vendosur sipër, duke u shkrirë njësh me muret. Pra çatia është vazhdimi i natyrshëm oval i mureve. Kjo çati dhe ( në të njëjtën kohë edhe tavan) ka qenë shumë e fortë. Për rezistencën materiale dhe fortësinë e kësaj çatie mjafton të përmendim se gjatë Luftës së Parë Botërore anijet luftarake italiane, duke e parë të ngjashme me ndonjë objekt ushtarak austriak, e qëlluan me artileri. Predha e arriti shenjën dhe goditi anën perëndimore të kishës. Ashtu, gati një e katërta e çatisë u rrëzua. Po me gjithë këtë goditje, kisha e Shëne-Premtes do t'u qëndronte rrebesheve të kohës për disa dekada, deri nga vitet shtatëdhjetë të shekullit të kaluar, kur godinën do ta merrte në mbrojtje Instituti i Monumenteve dhe do t'i vinte një çati të re përsipër. Pra shkurt, ndërtesa e kishës së Shëne-Premtes është e veçantë nga gjithë kishat. Specifika e saj duket së pari nga teknika ndërtimore, ku bije në sy mjeshtëria greko-romake, mjafton të shikosh me vëmendje gurët e themelit dhe tullat e mureve. Së dyti, altari nuk është i ndarë nga plateja, kështu që altari më tepër është simbolik se sa funksional, së treti, në kishën e Shëne-Premtes mungojnë simbolet religjioze, nuk ka asnjë afresk, asnjë skulpturë, asnjë imazh të ndonjë shenjtori të krishter, asnjë gjë të gdhendur në mur, madje asnjë shenjë të kryqit. Pra, kemi një godinë të fortë dhe shumë te vjetër, nga njëra anë, dhe nga ana tjetër, një kishë në gjendje primitive. Po që të dyja këto anë, si konstrukti i fortë dhe gjendja primitive e faltores së Shëne-Premtes flasin për lashtësinë tepër të hershme të themelimit të saj. Për hamendjen tonë, kisha e Shëne-Premtes, që ndryshon nga paraqitja dhe kompletimi i kishave të tjera, nuk duhet parë si rast i veçuar nga Apolonia, po si një pjesë integrante e hinterlandit të saj më të afërt, ose të paktën një vazhdim i vonuar i qytetërimit të atij qyteti antik. Nga kjo anë, nga ana e antikitetit, kisha e Shëne-Premtes të kujton "Shtyllën" e Shtyllasit, një kolonë , që duket për kundruall kësaj kishe në distancë si një gisht gjiganti drejtuar qiellit.. Ashtu si "Shtylla" e Shtyllasit, tre metra e ca e lartë, qendron në këmbë e patundur si shprehje e qytetërimit antik, dhe Shëne-Premtja në Laçanë qendron dhe ajo ende e fortë, po si një godinë "e gjallë" prej një kohe të vjetër. Po ndërsa "Shtylla" e Shtyllasit tregon kulmin e lulëzimit të Apolonisë, "godina" e Shëne-Premtes duhet të shprehë fundin e Apolonisë, periudhën kur qyteti-shtet (polis) nuk kishte më asnjë autoritet dhe kish humbur çdo lloj pushteti, për të mbrojtur jetën edhe banesat e qytetarëve. Pra, mund të ketë qënë ajo periudhë kohore, kur vinin nga deti shejtanët e këqij,(Laçot) siç i ka quajtur populli keqbërësit grabitqarë, që masakronin banorët në shtëpitë e tyre deri sa i detyromnin të braktisnin vendin, atë vend që mori pastaj emrin Laçanë, (pra ana e Laçove) dhe që, mbase, ka mundësi të koinçidojë me fundin e Apolonisë në mbarim të shekullit të IV pas Krishtit, kur faltoret e paganizmi politheist po zëvendësoheshin nga kishat paleokristiane. Hamendësojmë këtë ide hipotetike, së pari duke parë konstruktin e fortë e të qëndrueshëm mural të tipit Apoloniat të godinës, nga njëra anë dhe mungesën e përgjithshme të simboleve të një faltoreje krishtere të kompletuar, nga ana tjetër. Dhamë kështu disa detaje rreth kishës së Shëne-Premtes, jo për t'u future në kompetencat e arkeologëve dhe të studiuesve të tempujve të kultit, po vetëm e vetëm që të theksojmë se kisha e Shëne-Premtes mund të jetë si një pikë referimi lidhur me hipotezën që Apolonia duhej të ketë pasur edhe një port detar brenda harkut ujor të lagunës së saj, që sot quhet Këneta e Hoxharës dhe që dikur ka qenë pjesë e detit, një kënetë-det, që atëherë lagte rrëzat e kodrës nga ana perëndimore e qytetit. E bëmë këtë trajtesë, si një prezantim faktesh, për t'iu përgjigjur indirekt pyetjeve: Pse ka qenë ngritur kjo kishë? Kujt i është dashur në një vend të shkretë që të ngrerë një godinë me materiale aq të rënda dhe të kushtueshme për atë kohë historikisht të largët?! Cilës kohe i përket kjo kishë? Sa kohë ka zgjatur shërbimi i kësaj kishe? Pse e braktisën besimtarët faltoren e tyre? A mund të jetë kjo kishë vazhdim i vonuar i qytetërimit apoloniatë?

Toponimia rreth Shëne-Premtes në Laçanë
Në mungesë të fakteve dhe dokumenteve lidhur me hipotezën se Apolonia duhet të ketë pasur edhe një port të mundshëm detar, krahas atij portit lumor të Vjosës, na vjen në ndihmë gjuhësia me anë të toponomastikës. Deti, duke u larguar nga laguna e Hoxharës, ka lënë pas tokë me pirgje rëre, që vendësit, siç e përmendëm, u thonë "bëse", po që në gjeografi quhen "duna" dhe midis këtyre bëseve shtrihen disa gjole me emrat e tyre të përveçëm..

1)Për këtë dukuri le të përmendim në fillim faktin se më në perëndim të kishës së Shëne-Premtes, gjendet një gjol i vogël, me emrin Portiq. Siç kuptohet, rrënja gramatikore e këtij emri perbëhet nga fjala "Port", kurse mbaresa e fjalës "-iq" është një prapashtesë ende e gjallë në të folmen e zonës dhe formon emra zvogëlimi, ose emra zvogëlimi dhe me kuptim pejorativë. Po nga kjo prapashtesë janë formuar edhe emra të tjerë si shkuratabiq, furriq, korroziq, ashtu si edhe fjala Portiq . Pra shekuj më parë banorët e kesaj zone duhet ta kenë quajtur gjolin fare pranë Shëne-Premtes "Port-iq", që në kuptimin e parë leksikor do të thotë "Port i vogël". Me një fjalë është e pranueshme nga goja e popullit se pranë Shëne-Premtes ka pas qenë një "port" detar, ku duhet të jene ankoruar lundrat e dimensioneve të ndryshme.

2)Në ndihmë të hipotezës se Apolonia duhej te ketë pasur edhe një port detar brenda ish gjirit të saj,( detit -kënetë), që sot quhet këneta e Hoxharës, na shërben edhe një detaj tjetër linguistik, nje emër vendi, toponomastik, Gjoli i Gallan-it, i cili ndodhet gjithashtu pas shpinës së kishës së Shëne-Premtes, në perëndim të saj. Nuk është e vështirë të marrësh me mend se rrënja gramatikore e këtij emri "Galla-n" ka lidhje me një fjalë me origjinë latino-veneciane nga sfera e lundrimit lagunor, siç është fjala "galla", që në fjalorin italisht -shqip shpjegohet: "rri mbi ujë, ose dal mbi ujë", (ifinitivo, galleggiare= rri mbi ujë),( galleggiante=bovë). Vetëkuptohet se ky toponim e merr emrin nga qëndrimi i lundrave mbi ujë, ose nga lëvizja e këtyre lundrave mbi ujët e lagunës, po që, gjithsesi zanafilla e fjalës ka pas të bëjë me sferën e lundrimit, aq shumë sa i ka dhënë dhe emrin gjolit në fjalë, Galla-n.

3)Në favor të hipotezës se Apolonia duhet të ketë pasur edhe një port të sajën detar është edhe një emer tjetër, një tjetër toponimi domethënëse, "Gjoli i Gjemisë", që ndodhet po në perëndim të Shëne-Premtes së Laçan-ës. Ky gjol, pjesë e lagunës së Hoxharës, dikur ka pas qënë port, ku vinin e qendronin gjemitë . Pra, gjuhësia me anë të toponomastikës, na sqaron vendin, ku tradicionalisht kanë ardhur e janë ankoruara anije ose gjemi të ndryshme drejtë Apolonisë.

I parashtruam këto raste të mikro-toponimive, që ndodhen në perëndim të Apolonisë dhe ngjitur me kishën e Shëne-Premtes në Laçanë, atje ku mbaron Lumi i Vdekur dhe shtrihej ish bregdeti, me qëllim që të forcojmë idenë se Shëne-Premtja mundet të ketë pas qenë epiqendra e një porti të zhdukur në hinterlandin e Apolonisë. Si përfundim, nga gjithë këto fakte dhe arsyetime lejohemi të hamendësojmë që hipoteza se Apolonia duhet të ketë pasur edhe një port të mundshëm detar përgjatë pellgut ujor të ish gjirit të saj, ka një bazë reale që duhet marrë në konsideratë nga studiuesit e antikitetit, ku duhet të gërshetohen të dhënat e disa kërkimeve sipas motiveve dhe fushave studimore që kemi përmendur në këtë trajtesë, dhe ku pika orientuese duhet te jete kisha e Shënë-Premte në Laçanë.

*Massachusetts, Korrik, 2014
Fjalë të oratorit të famshëm romak, Cieronit, që duan të thonë: Qytet i madh dhe hijerëndë
2 H. Ceka, Apollonia, Tiranë, 1958, f.32
3 M. Agrippa, (63-12, Para Krishtit), strateg i Romës së vjetër
4 R. Saraçi, Fjalori Enciklpedik Shqiptar, f. 1156
5 Laguna që shtrihej në rrëzë të kodrave të Apolonise u quajt "Këneta e Hoxharës" gjatë shekullit të XIX , kur fshati Hoxharë, që është ngjitur me Pojanin ,u bë kryeqendër e çifligut të bejlerëve të Fierit. Aty bejlerët ngriten edhe konakët e tyre si vazhdim i sarajeve që kishin në qytet. Kështu që emri i çifligut të Hoxharës arriti të dalë para emrit antik të Apolonise, ose dhe atij të Pojanit të sotëm.
6 Shkrimtari Jakov Xoxa mbeti i impresionuar me pamjen dhe gjendjen ekzotike të kishës së Shëne-Premtes; disa nga episodet e romanit "Lumi i Vdekur" ai do t'i vendoste për rreth kësaj kishe.
7 Të dhënat për dimensioned ek ishës së Shëne-Premtes më janë sjellë të verifikuara edhe nga ing. Ardian Tanku, anëtar i shoqatës "Rilindja e Apolonsë".

(d.b/Milosao/BalkanWeb) http://www.balkanweb.com/kultur%C3%AB/2691/rreth-portit-te-mundshem-detar-te-apolonise-209846.html

07 September 2014

Jepen certifikata per guida turistike shqiptare 2014

...

Road travel ALBANIA - Vuno a Llogara summer 2014, Ruta de la costa desde Vuno a Llogara - SH8

...

Road travel ALBANIA - Vuno a Llogara summer 2014, Ruta de la costa desde Vuno a Llogara - SH8

...

Published on Sep 7, 2014 Qindra turistë të nacionaliteteve të ndryshme që u ndodhën në qytetin antik të Butrintit, në përfundim të guidës së tyrë për të parë vlerat arkeologjike e historike të sitit pasuri e UNESCO-s, janë surprizuar nga panairi i cili ishte vendosur në platenë e kështjellës veneciane.

Published on Sep 7, 2014
Qindra turistë të nacionaliteteve të ndryshme që u ndodhën në qytetin antik të Butrintit, në përfundim të guidës së tyrë për të parë vlerat arkeologjike e historike të sitit pasuri e UNESCO-s, janë surprizuar nga panairi i cili ishte vendosur në platenë e kështjellës veneciane...

REPORTAZH/ Në Theth, ku Shkurta e pret kecin për 5 dakike

Nga Enver Robelli

Buzëmbrëmje në Theth. Pasi kemi ecur gati 7 orë rreth e rrotull fshatit, në oborrin e Arben Marashit një grua rrjep një edh si me shpatë. Shkurtja është mbi 50vjeçare.
Në fytyrën e saj koha ka lënë rrudha të thella.
Pas i shkojnë disa dhi, të cilave u shndrit lëkura. Bota bimore e Thethit është parajsë jo vetëm për dhitë. Fatkeqe është ajo dhi, fatkeq është ai edh që përfundon nën shpatën e Shkurtes. Në këtë buzëmbrëmje ajo e preu një edh për 5 dakikë. “Nën tunin e sëpatës / Pëlset rrashta e kaut te prroni”, shkruan Martin Camaj
në një poezi të tij. Në këtë buzëmbrëmje rrashta e kecit nuk u ça, por u fut në frigorifer, ku do të ruhet dhe një ditë do t’u shtrohet në tavolinë mysafirëve në shenjë nderimi të madh.
Këtë do ta bëjë Violeta, gruaja e Arben Marashit, e cila turistët nuk i pret si klientë, por si mysafirë. Ata gostiten me ushqimet më të shëndetshme dhe më të shijshme të vendit, tubohen pastaj rreth zjarrit që ndizet në oborr, dëgjojnë tregime e anekdota derisa pak më tutje gurgullon lumi i Thethit me ujin
kristal dhe të ftohtë akull. Krenari shekullore Tri orë në këmbë larg Thethit, afër fshatit Kapre, gjendet Syri i Kaltër i Thethit, kështu së paku kanë filluar ta quajnë në përpjekje për t’i treguar Toskërisë se edhe Gegëria ka një atraksion që gati mund të matet me Syrin e Kaltër afër
Sarandës. Kësaj i thotë: konkurrencë me bukuri. Mbi Syrin e Kaltër të Thethit, që nga populli njihet si Pusi i Sokol Ramës, Filip Imeraj me familje mban një restorant.
Një grua që shërben si bleta na shpjegon me durim si shkohet dhe sa zgjat rruga deri te Qafa e Thorës, deri te Shtegu i Dhenve dhe si duket më tutje, në drejtim të Bogës, Koplikut e deri në Shkodër. “Ne që jemi të mësuem me ec për ‘i Zot as nji orë e gjysë deri n’Qafë të Thores s’e bajmë. E ju ndoshta i bani 3 orë”, thotë gruaja me shikim të mprehtë dhe plot kureshtje. Krenaria dhe çiltëria e grave të Thethit dhe rrethinës të kujton kohërat e largëta, para gati një shekulli, kur
këtë rajon e kishte vizituar shkrimtarja amerikane Rose Wilder Lane. Takimin me një grua të Shalës, Wilder Lane e përshkruan kështu: “‘Jam e lindur në Shalë, e martuar në Shosh’, u përgjigj ajo. Zërin e kishte të butë, kurse duart e këmbët e saj do të çmendnin çdo skulptor. Në çdo restorant të Parisit këta gishtërinj delikatë, thonjtë si bajame dhe kyçet e dorës, aristokrate dhe të rralla, do të paraqisnin sensacion”.
Në librin e saj “Majat e Shalës” (përkthyer nga Avni Spahiu) autorja amerikane tregon se fillimisht e kishte ndërmend të mos pinte raki në udhëtimet e saj në fshatrat e Shqipërisë veriore. Por ajri i pastër, uji kristal, ushqimi i shëndetshëm me gjasë kishin ndikuar që ajo dhe shoqërueset e saj të mos i rezistonin tundimit për të pirë këtë pije të fortë: “Njëra pas tjetrës, ne morëm kupën që mbushte shërbëtori dhe e zbraznim deri në fund. Nga ajo kohë e tutje e pinim këtë pije
si ujin dhe nuk kishte kurrfarë ndikimi të dukshëm. Ndonëse në ndonjë restorant parisien një gotë vere të butë do të më bënte të mendoja se një gotë e dytë nuk do të ishte punë me mend”.
Tri molla në gjoks Në këtë pjesë të Shqipërisë edhe sot zor se të deh ndonjë pije, por ka gjasa që bukuria e natyrës ta bëjë këtë.
“Tridhjetë e dy ujëvara i numërova nga ajo dritare, që përshkonin malet si damarë me vezullime të mrekullueshme të argjendit”, shkruan Rose Wilder Lane. Në këto vise bukuria dhe krenaria e grave është po aq e dëgjuar sa rrëfimet për orët, figura të besimeve popullore shqiptare, që përfytyrohen si gra që jetojnë në male, kroje ose afër njerëzve, të cilëve ato u sjellin fat ose ndëshkojnë shpirtligët. Këtu besimi katolik përzihet me tradita pagane. Rose Wilder Lane tregon se, ndonëse katolikët e Shalës shkonin në meshë, ata të vdekurit i varrosnin pa arkivol, me tri molla në gjoks dhe kur
vendosnin ndonjë gur apo pllakë druri mbi varr, ata shpesh gdhendnin në të jo vetëm kryqin, por edhe diellin. Nuset, kur martoheshin, nga shtëpitë e tyre merrnin me vete një mashë me të cilën ruanin zjarrin në shtëpinë e burrit.
Zjarri si dhuratë hyjnore, si simbol i dritës dhe jetës së përhershme – kështu ishte me shekuj dhe gjurmë të kësaj tradite ende ruhen në Shalë. Për këtë flasin edhe emrat e grave: Mrikë, Shkurte, Diella. Priftërinjtë kanë qenë zakonisht tolerantë ndaj traditave pagane. Ata përveç kultivimit të besimit të krishterë janë kujdesur për përhapjen e dijes, shkrimleximit në viset e largëta e alpine shqiptare. Rose Wilder Lane kishte vizituar një shkollë gjashtë javës pas hapjes: “E pyeta priftin çfarë mund t’i dërgoja nga Parisi dhe sytë e tij u mbushën me lot tek kërkonte, duke u hamendur për një
çast nga frika mos kërkon shumë, nëse mund t’i dërgoja pak letër të bardhë dhe ca lapsa.
Boja ishte në të sosur; ata do të mund të bënin ngjyrë tjetër nga manaferrat, por ai do të dëshironte që djemtë të shihnin lapsat dhe të mësonin t’i përdornin”. Për fat të keq në këtë fushatë fisnike të arsimimit para një shekulli nuk u përfshinë edhe vajzat. Gratë dhe vajzat duhej të kryenin punët e shtëpisë dhe të arave, prania e tyre në jetën publike ishte pothuaj e padukshme. Nga ana tjetër toleranca dhe respekti për ndjekës të besimeve të tjera ishin proverbiale: kur Rexha i vogël, njëri nga shoqëruesit e Rose Wilder Lane, tregoi në një shtëpi katolike se si muhamedan nuk e hante
mishin e derrit, meshkujt e shtëpisë u shpërndanë në fshatrat përreth për t’i gjetur mish hallall. Krahas traditës pagane në këto treva kanë mbijetuar gjatë edhe zakone mjaft barbare.
Grabitja e vajzave për qëllime martese deri para një shekulli ka qenë dukuri mjaft e përhapur, martesa e fëmijëve po ashtu, siç dëshmon një prift në librin e Rose Wilder Lane. Ai ankohet se kisha e ka shumë të vështirë të luftojë këtë fenomen, po aq sa gjakmarrjen sipas Ligjit të Lekës. “Lum udha që ju solli!” Ndërkohë Shkurta e ka copëtuar mishin dhe dalëngadalë dielli i thotë lamtumirë Thethit. Tani, në këtë vend ku lepuri i uron dhelprës “natë të mirë”, bie dalëngadalë nata. Turiste gjermane pinë kafenë e mbrëmjes, që shoqërohet me një gotë raki, dhe vëzhgojnë me kujdes e kureshtje zhvillimet në oborrin e Arben Marashit. Derisa përgatitet darka, dhitë e Shkurtes, ato që nuk kanë

rënë pre e shpatës së saj, kërcejnë gardhin, futen në oborr dhe u hidhen perimeve.  gjithnjë e më shumë turistë nga bota perëndimore. Ata janë të ngopur me kamerierë që me ftohësi i marrin porositë, të sjellin pijet me shpërfillje dhe pa treguar asnjë shenjë afërsie dhe interesimi për udhëtarin marrin paratë dhe të largohen nga restoranti me një falënderim të shpifur dhe mekanik. Thethi është ndryshe, njerëzor sidomos falë grave si Violeta, Shkurta e të tjera. Mirëpritja në Theth i kishte rënë menjëherë në sy e vesh Rose Wilder Lane: “Atëherë pasoi një shpërthim të shtënash. Shkëmbinjtë përreth nesh kërcitën si fishekzjarrë gjigante, qielli sikur ra në copëza përreth nesh dhe përmes poteres erdhën britma të shumëfishta.
Katër kryeparë të gjatë u dukën në shtegun e shkëmbit, madhështor në të zeza e të bardha, në të bardha e të kuqe, të kaltra, të gjelbra dhe të argjendta. Po na uronin mirëseardhjen në Theth. Britmat u dyfishuan, pushkët kërcitën nga çdo shkëmb, kambana e kishës binte me egërsi dhe përmes këtij pështjellimi shurdhues dhe paksa marramendës, ne hymë në fshatin e Thethit. Të katër kryeparët, pasi na kishin përshëndetur (‘Tungjatjeta! Ju lumshin këmbët! Lum udha që ju solli!’, thoshin ata) na prinë në çerekun e fundit të pafrymë të udhës, dhe gjatë tërë rrugës çunat bënin kërcime në duar
mbi shkrepa”. Lum udha që ju solli! Këtë përshëndetje madhështore edhe sot e dëgjoni në Theth.http://www.gazetatema.net/web/2014/09/07/reportazhne-theth-ku-shkurta-e-pret-kecin-per-5-dekika/